FAKE! Fotocollages en fotomontages

Met meer dan vijftig historische voorbeelden uit de eigen collectie toont het Rijksmuseum hoe fotocollages en fotomontages zich tussen 1860 en 1940 ontwikkelden en welke motieven – van humor tot politieke strijd – daaraan ten grondslag lagen.

Fotocollages en fotomontages vóór het digitale tijdperk

Vanaf circa 1860 verkenden fotografen de creatieve mogelijkheden van knippen en plakken. Niet via software, maar met eenvoudige middelen zoals schaar, lijm, inkt en potlood. Zo ontstonden beelden die grappig, absurd, poëtisch of juist misleidend waren. Alles gebeurde met de hand – van concept tot uitvoering.

De tentoonstelling laat zien hoe pioniers experimenteerden met fysieke collages én technische ingrepen tijdens het opnameproces. Een populaire truc was bijvoorbeeld om één persoon twee keer in hetzelfde beeld te laten verschijnen. Dit werd gerealiseerd door eerst één helft van een glasplaat te belichten, vervolgens van positie te wisselen en daarna de andere helft te belichten. Het resultaat: een ogenschijnlijk onmogelijke scène.

Veel werken waren bedoeld als visuele grap, maar de grens tussen fictie en werkelijkheid bleek soms verrassend dun.

“Veel fotocollages en fotomontages laten onmogelijke, absurde of humoristische scènes zien, die niemand zal hebben verward met de werkelijkheid, maar ook toen al was de grens tussen echt en nep, geloofwaardig en ongeloofwaardig soms moeilijk te zien.”
— Hans Rooseboom, conservator fotografie

Wat is het verschil tussen fotocollage en fotomontage?

Hoewel de termen vaak door elkaar worden gebruikt, bestaat er een duidelijk onderscheid:

• Fotocollage: uitgeknipte foto’s en andere beeldelementen worden fysiek samengevoegd en opgeplakt tot één nieuw geheel.
• Fotomontage: meerdere beelden worden gecombineerd tot één compositie, die vervolgens opnieuw wordt gefotografeerd en afgedrukt als één samenhangend beeld.

In FAKE! wordt zichtbaar hoe beide technieken zich ontwikkelden en hoe subtiel manipulatie kon zijn. Sommige werken verraden direct hun fantasierijke karakter, terwijl andere pas bij nauwkeurig kijken hun geheim prijsgeven.

Van humor tot politiek statement

De tentoonstelling toont een breed spectrum aan toepassingen. Zo zijn er humoristische prentbriefkaarten van onder meer de Martin Post Card Company en de Olson Photograph Company, waarop reusachtige groenten, dieren of mensen absurde taferelen creëren.

Maar fotomontages werden ook ingezet als krachtig politiek middel. Overdrijving, satire en confronterende beeldcombinaties speelden een belangrijke rol in maatschappelijk protest.

De bekendste maker van politieke fotomontages is John Heartfield (pseudoniem van Helmut Herzfeld, 1891–1968). Met scherpe en indringende beeldmontages verzette hij zich tegen het naziregime van Hitler. In FAKE! zijn meerdere voorbeelden van zijn werk te zien, waarin beeldmanipulatie wordt ingezet als wapen in het publieke debat.

Een historische blik op actuele beeldmanipulatie

Met deze tentoonstelling plaatst het Rijksmuseum hedendaagse discussies over AI-beelden en deepfakes in een historisch perspectief. Fotocollages en fotomontages tonen dat fotografen al vanaf het begin speelden met werkelijkheid, illusie en perceptie.

Voor fotografen en beeldmakers biedt FAKE! niet alleen een fascinerende terugblik, maar ook reflectie op de huidige beeldcultuur. Wanneer vertrouw je een beeld – en waarom?

Praktische informatie

• Tentoonstelling: FAKE! Vroege fotocollages en fotomontages
• Wanneer: 6 februari t/m 25 mei 2026
• Waar: Fotogalerij, Rijksmuseum, Amsterdam
• Collectie: Rijksmuseum fotografiecollectie

Met dank aan

De fotografiecollectie van het Rijksmuseum is tot stand gekomen dankzij de genereuze steun van partners en particuliere en institutionele begunstigers.

Alle beelden bij dit artikel zijn afkomstig van het Rijksmuseum.